16 Μαΐου 1966: Η αφετηρία της αιματηρής Πολιτιστικής Επανάστασης στην Κίνα

Επιμέλεια: Μιχάλης Μπαρσάκης

Η πολυαναμενόμενη του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ με τον Κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ ανήκει πλέον στην Ιστορία, με τους δύο ηγέτες να συμφωνούν σε βήματα επανεκκίνηση της οικονομικής συνεργασίας των δύο χωρών και να αναγνωρίζουν από κοινού την ανάγκη να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ.

 

Αυτό που δεν έχει γίνει ευρέως γνωστό είναι ότι το ραντεβού Τραμπ–Σι Τζινπίνγκ έγινε παραμονή μιας εξαιρετικά σημαντικής πολιτικής επετείου για την Κίνα που σηματοδοτεί την ιστορική αφετηρία της αιματηρής Πολιτιστικής Επανάστασης του Μάο.

Το ημερολόγιο έγραφε 16 Μαΐου του 1966, όταν η Κίνα βρέθηκε αντιμέτωπη με την πιο ταραχώδη περίοδο της σύγχρονής ιστορίας της, η οποία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική και πολιτική φυσιογνωμία της χώρας.

Η περίοδος αυτή που διήρκησε μια δεκαετία (1966-1976) ονομάστηκε Πολιτιστική Επανάσταση, καθώς αποτέλεσε μια μαζική κινητοποίηση του Μάο Τσε Τουνγκ, με στόχο την επαναδιαμόρφωση του Κομμουνιστικού Κόμματος υπό το προσωπικό του ιδεολογικό πρίσμα.

Η Πολιτιστική Επανάσταση είχε ως στόχο να εξαλείψει τις δυνάμεις της συντήρησης, δηλαδή παλιές σκέψεις, παλιές συνήθειες, παλιά ήθη και έθιμα, που σύμφωνα με τον Μάο έπαιζαν διαβρωτικό ρόλο τόσο εντός του Κομμουνιστικού Κόμματος όσο και συνολικά στην κινεζική κοινωνία.

Οι ιστορικές συγκυρίες

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η ηγεσία της Κίνας βρίσκονταν σε διαμάχη για την κατεύθυνση της χώρας. Το λεγόμενο Μεγάλο Άλμα Προς τα Εμπρός (1958-1961) είχε προκαλέσει τεράστιο λιμό, με αποτέλεσμα ο Μάο να αποχωρήσει από το προσκήνιο της διακυβέρνησης. Την ίδια περίοδο στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος όπως ο πρόεδρος Λιού Σαοτσί και ο πρωθυπουργός Τσου Ενλάι εφάρμοσαν μεταρρυθμίσεις εισάγοντας στοιχεία της ελεύθερης αγοράς, προκαλώντας απογοήτευση στον Μάο, ο οποίος πίστευε ότι πρόδωσαν τις σοσιαλιστικές αρχές. Ταυτόχρονα, το χάσμα με την Σοβιετική Ένωση ολοένα και μεγάλωνε, με τον Μάο να ανησυχεί για τις μεταρρυθμίσεις στον κρατικό μηχανισμό της ΕΣΣΔ από τον Νικίτα Χρουστσόφ, θεωρώντας τες ως «αναθεωρητισμό» που η Κίνα έπρεπε να αποφύγει.

Μέσα σε αυτό το τεταμένο κλίμα, ο Μάο πίστευε ότι η ταξική πάλη έπρεπε να «ανανεωθεί» ακόμη και εντός του Κομμουνιστικού Κόμματος και μέχρι τα τέλη του 1965 σχεδίαζε μια εκστρατεία για να επαναβεβαιώσει την ιδεολογική του καθαρότητα.

Η αρχή των εκκαθαρίσεων

Την άνοιξη του 1966, ο Μάο ανέλαβε δράση. Κατά τη διάρκεια μιας συγκέντρωσης την 1^η Μαΐου, ο υψηλόβαθμός στρατιωτικός, Λιν Μπιάο, εκφώνησε μια ομιλία προτρέποντας μαθητές και φοιτητές να σταθούν απέναντι στους αξιωματούχους που επηρεάστηκαν από σοβιετικές ιδέες, ενώ στις 16 Μαΐου το Πολιτικό Γραφείο του κόμματος εξέδωσε την «Αγγελία της 16^ης Μαΐου» προειδοποιώντας για μια αστική συνομωσία εντός του ΚΚΚ. Το γεγονός αυτό σηματοδότησε την αρχή της Πολιτιστικής Επανάστασης.

Έως τα μέσα του 1966, η τάση αυτή κέρδισε ένα μεγάλο μέρος της κινεζικής νεολαίας, με αποτέλεσμα στις 18 Αυγούστου του ίδιου έτους να συγκροτηθούν οι ομάδες των νεαρών «Ερυθροφρουρών» που αποτέλεσαν την αιχμή του δόρατος για τις επιδιώξεις του Μάο. Στόχος των νεαρών ήταν η τρομοκράτηση των δηλωμένων εχθρών. Δάσκαλοι, διανοούμενοι και κρατικοί αξιωματούχοι διαπομπεύονταν και ξυλοκοπούνταν αν κρίνονταν ως «αντεπαναστάτες». Με την ευλογία του Μάο, οι «Ερυθροφρουροι» περιπλανιόντουσαν στους δρόμους φορώντας κόκκινα περιβραχιόνια και κατέστρεφαν παραδοσιακά πολιτισμικά σύμβολα, διότι θεωρούνταν κομμάτι του συντηρητισμού. Μέχρι τα τέλη του 1966, η αρχική φάση της Πολιτιστικής Επανάστασης βρίσκονταν σε εξέλιξη.

Από τις αρχές του 1967, η αναταραχή επικράτησε πλήρως στην Κινεζική κοινωνία. Σχολεία και εργοστάσια έκλεισαν, ενώ οι «Ερυθροφρουροί» και οι σύμμαχοι τους ανά περιοχές προσπαθούσαν να επιβάλλουν το νέο status quo, εξαλείφοντας το παλαιό. Ναοί, βιβλιοθήκες και έργα τέχνης καταστράφηκαν ως μέρος της επίθεσης στις δυνάμεις της «συντήρησης». Οι κομματικές αρχές βρέθηκαν επίσης σε διασταυρούμενα πυρά. Οι «Ερυθροφρουροί» δεν δίσταζαν να επιτεθούν ακόμη και σε πιστά μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος, επειδή δεν θεωρούνταν αρκετά ριζοσπάστες.

Το ίδιο έτος, εφημερίδες που ελέγχονταν από τη φράξια του Μάο, παρότρυναν ένοπλους συνασπισμούς εργατών, αγροτών και φοιτητών να καταλάβουν την τοπική εξουσία ανά περιοχή. Σε ορισμένες πόλεις, ριζοσπάστες απέκτησαν τον έλεγχο υπουργείων και πρεσβειών, εγκαθιστώντας τα δικά τους στελέχη.

Από τις αρχές του 1968, ο Μάο κατάλαβε ότι οι ταραχές αυτές έθεταν σε κίνδυνο την Κίνα και ενήργησε με στόχο τον σταδιακό περιορισμό της άκρατης βίας. Δημιούργησε το λεγόμενο «Κίνημα για την Ύπαιθρο», στέλνοντας εκατομμύρια νέους από τα αστικά κέντρα σε αγροτικές περιοχές για εργασία και «ιδεολογική αναμόρφωση».

Μέχρι τα μέσα του 1968, οι λεγόμενες «Επαναστατικές Επιτροπές» με την υποστήριξη του στρατού, κατέλαβαν καίριες θέσεις σε εργοστάσια, σχολεία και τοπικές αυτοδιοικήσεις.

Η αποδρομή της Πολιτιστικής Επανάστασης

Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 η Πολιτιστική Επανάσταση είχε περάσει σε νέα φάση, ο Μάο είχε πλέον γεράσει και αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας, ενώ στις ανώτερες τάξεις του κόμματος υπήρχε διχασμός. Ο Τσου Εν Λάι, ως πρωθυπουργός της Κίνας την περίοδο εκείνη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην προσπάθεια αλλαγής της διακυβέρνησης, ανοίγοντας τη διπλωματία ακόμη και με τη Δύση. Η φράξια του Μάο συνέχισε τις εκκαθαρίσεις των υποτιθέμενων εχθρών της. Τον Ιανουάριο του 1976, ο Τσου Εν Λάι πέθανε. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν σιωπηλά στην πλατεία Τιενανμέν για να τον θρηνήσουν. Οι σκληροπυρηνικοί είδαν τη συγκέντρωση αυτή ως πρόκληση με αποτέλεσμα να κινηθούν κατασταλτικά εναντίον των συγκεντρωμένων.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1976, ο Μάο πέθανε. Ο θάνατός του πυροδότησε νέα κρίση στο εσωτερικό του κόμματος για την διαδοχή. Ο Χουά Γκουοφένγκ, δεύτερος στην ιεραρχία του ΚΚΚ, συνέλαβε τους εναπομείναντες ηγέτες της Πολιτιστικής Επανάστασης, Τζιάνγκ Κινγκ, Ζανγκ Τσουντσιάο, Γιάο Γουενιουάν και Γουάνγκ Χονγκγουέν, χαρακτηρίζοντάς τους ως τη «Συμμορία των Τεσσάρων», ενώ του κατηγόρησε και για υπονόμευση του κράτους και του κόμματος. Οι συλλήψεις της 6ης Οκτωβρίου 1976 αποτελούν το επίσημο τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης.

Τον Δεκέμβριο του 1978, στην Τρίτη Ολομέλεια, το ΚΚΚ άλλαξε επίσημα πορεία. Ο Ντενγκ Σιάο Πινγκ ανέλαβε την ηγεσία της Κίνας, σηματοδοτώντας την οριστική ρήξη με την πολιτική πρακτική του Μάο.