6 Μαρτίου 1910: Ο αιματοβαμμένος ξεσηκωμός των κολίγων στο Κιλελέρ

Το ημερολόγιο έγραφε 6 Μαρτίου του 1910 όταν στο χωριό Κιλελέρ της Θεσσαλίας έλαβε χώρα η ιστορική εξέγερση των αγροτών, η οποία με την σειρά της πυροδότησε τον παναγροτικό ξεσηκωμό των Θεσσαλών ακτημόνων ενάντια στους γαιοκτήμονες που κατείχαν τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις τις περιοχής.

Επιμέλεια: Μιχάλης Μπαρσάκης

Η αιματοβαμμένη αγροτική εξέγερση στην ευρύτερη περιοχή της Λάρισας κατέχει ιδιαίτερη θέση στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων ως ένα ακόμη σύμβολο κοινωνικού αγώνα.

Για να κατανοήσουμε την αγροτική εξέγερση στο Κιλελέρ, θα πρέπει να σκιαγραφήσουμε το ιδιοκτησιακό καθεστώς των αγροτικών εκτάσεων στην ελλαδική γη, στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1881, με τη Συμφωνία της Κωνσταντινούπολης μεταξύ της Ελλάδας και της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθορίστηκαν τα νέα σύνορα, με αποτέλεσμα να προσαρτηθεί στην ελληνική επικράτεια τμήμα του νομού Άρτας και περιοχές της Θεσσαλίας. Η χώρα απέκτησε πολλά πεδινά εδάφη, εύφορα και κατάλληλα για καλλιέργεια γεωργικών προϊόντων. Όμως το ιδιοκτησιακό καθεστώς συνέχιζε να αποτελεί «αγκάθι» στην κοινωνική ζωή του τόπου, ακόμη και μετά από την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.

Πιο αναλυτικά, στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλίας υπήρχαν τα τσιφλίκια, μεγάλες δηλαδή εκτάσεις γης τις οποίες κατείχαν μία μικρή δράκα ιδιωτών –οι λεγόμενοι γαιοκτήμονες– και καλλιεργούνταν από τους κολίγους, δηλαδή τους Θεσσαλούς ακτήμονες. Οι ντόπιοι αυτοί γεωργοί, οι οποίοι δεν κατείχαν ιδιοκτησιακά σπιθαμή γης, είχαν την υποχρέωση να μένουν στα κτήματα και να καταβάλλουν ένα μεγάλο μέρος της σοδειάς στους αφέντες τους.

Η αλλαγή του ιδιοκτησιακού καθεστώς των τσιφλικιών

Την περίοδο της Τουρκοκρατίας, οι τσιφλικάδες είχαν μόνο το δικαίωμα να εισπράττουν μόνο τα έσοδα για τις μεγάλες εκτάσεις που ήλεγχαν, ενώ από την άλλη οι κολίγοι είχαν μόνο δικαιώματα στους κοινόχρηστους χώρους του τσιφλικιού, δηλαδή της γης, των σπιτιών, των δασών και των βοσκοτόπων. Οι τσιφλικάδες ανέθεταν την επίβλεψη των κτημάτων και των εργασιών στους επιστάτες. Οι επιστάτες καθ’ υπόδειξη των γαιοκτημόνων, ασκούσαν ολοκληρωτικό έλεγχο στους κολίγους. Ειδικότερα, επέβαλαν στους ακτήμονες αγρότες, καθεστώς υπερεργασίας συμπεριλαμβανομένων και των Κυριακών, να μη συνάπτουν γάμους, και να μη βρίσκονται στους δρόμους μετά τη δύση του ηλίου.

Μετά την απελευθέρωση το ιδιοκτησιακό καθεστώς των τσιφλικιών άλλαξε, διότι οι Οθωμανοί ξεπούλησαν σε εξευτελιστικές τιμές τα κτήματά τους σε Έλληνες που είχαν κεφάλαια. Μια μερίδα κολίγων στην προσπάθειά τους να βγουν από τη δυστυχία της πρότερης κοινωνικής ζωής τους, δανείστηκαν χρήματα από τσιφλικάδες προκειμένου να αγοράσουν γη, με αποτέλεσμα να βρεθούν χρεωμένοι, καθώς οι δόσεις και οι φόροι ήταν πολύ δύσκολο να εξοφληθούν. Οι κολίγοι βρέθηκαν σε αδιέξοδο, διότι έπρεπε να αντιμετωπίσουν το ζήτημα των εξώσεων, οι οποίες νομιμοποιήθηκαν το 1899, με το νόμο της κυβέρνησης Θεοτόκη «περί εξώσεως δυστροπούντων ενοικιαστών».

Χειρότερα κι από την Τουρκοκρατία

Η ζωή για των κολίγων έμελλε να γίνει χειρότερη από εκείνη των προγόνων τους επί Τουρκοκρατίας.

Με το νέο ιδιοκτησιακό καθεστώς, οι Έλληνες πλέον τσιφλικάδες απέκτησαν δικαιώματα απόλυτης κυριότητας σε όλα τα κτήματα, ενώ η θέση των κολίγων ήταν σαφώς χειρότερη από τη πρότερη κατάσταση, καθώς ήταν υποχρεωμένοι να δίνουν μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής τους, συγκριτικά με αυτό της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Ενώ το θέμα των απαλλοτριώσεων κυριαρχούσε στην τότε πολιτική ζωή του τόπου, ο Χαρίλαος Τρικούπης, που κυριαρχούσε στην τότε πολιτική σκηνή, ήταν αντίθετος στη διανομή της γης στους κολίγους, διότι φοβόταν ότι θα χάσει τους ξένους επενδυτές και την εισροή νέων κεφαλαίων στην Ελλάδα.

Ο Μαρίνος Αντύπας, ένας από τους πρώτους υπέρμαχους της κοινωνικής δικαιοσύνης στον ελλαδικό χώρο, το 1906 εγκατέλειψε την πατρίδα του, την Κεφαλονιά, και μετέβη στη Θεσσαλία, όπου εγκαταστάθηκε με σκοπό να αφιερωθεί στον αγώνα για την αναδιανομή της γης. Γύριζε σε όλα τα χωριά του θεσσαλικού κάμπου και προπαγάνδιζε την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών. Τα λόγια του είχαν χαρακτήρα ξεσηκωτικό για τους κολίγους ενώ προκαλούσαν το μίσος των τσιφλικάδων, που εξέταζαν σοβαρά το ενδεχόμενο της εξόντωσής του. Στις 8 Μάρτη 1907, έχοντας μπει στο στόχαστρο των γαιοκτημόνων δολοφονήθηκε στο χωριό Πυργετός έξω από την Λάρισα.

Η δολοφονία του Αντύπα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Σε αρκετά χωρία οι αγρότες πήραν τα όπλα και ξεσηκώθηκαν εναντίον των τσιφλικάδων. Η σπορά της αμφισβήτησης για την υπάρχουσα κατάσταση είχε ριζώσει για τα καλά τα επόμενα χρόνια στις συνειδήσεις των κολίγων, με αποτέλεσμα στις 17 Φεβρουαρίου του 1910 σχηματίστηκε Πανθεσσαλική Επιτροπή, με στόχο την οργάνωση αγροτικών συλλαλητηρίων σε όλες τις θεσσαλικές πόλεις.

Το συλλαλητήριο που διεξήχθη στην πόλη της Λάρισας δέχθηκε άγρια επίθεση από τις δυνάμεις καταστολής. Η κυβέρνηση υπό τον φόβο μιας γενικευμένης εξέγερσης έστειλε τρεις μεραρχίες στρατού στη Θεσσαλία και δόθηκαν διαταγές να τηρηθεί η «τάξη πάση θυσία». Στις 6 Μαρτίου του ίδιου έτους, έγινε εκ νέου κάλεσμα για παναγροτική συγκέντρωση στη Λάρισα.

Την ώρα που μεγάλη μερίδα διαδηλωτών ξεκίνησε να συγκεντρώνεται από τις περιοχές της Θεσσαλίας, στον σταθμό του Κιλελέρ περίπου 200 χωρικοί επιχείρησαν να επιβιβαστούν σε τρένο χωρίς να πληρώσουν προκειμένου να συμμετάσχουν στις αγροτικές κινητοποιήσεις. Από την πλευρά του, ο διευθυντής των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων αρνήθηκε και οι αγρότες άρχισαν να λιθοβολούν τον συρμό.

Το τρένο απομακρύνθηκε, αλλά σε απόσταση ενός χιλιομέτρου συνέβη ακριβώς το ίδιο, με 800 αγρότες αυτή τη φορά. Ο στρατός κατ’ εντολή τής τότε κυβέρνησης ήταν δρακόντειος απέναντι στον παναγροτικό ξεσηκωμό, με αποτέλεσμα να ανοίξει πυρ κατά των αγροτών και να σκοτωθούν τέσσερις από αυτούς, αλλά και να τραυματιστούν πολλοί άλλοι.

Οι συλληφθέντες και προφυλακιστέοι αγρότες ήταν πολλοί, όλοι όμως αθωώθηκαν στις 23 Ιουνίου του ίδιου έτους. Η εξέγερση με το πέρασμα του καιρού κέρδισε τη συμπάθεια των Ελλήνων σε όλη την επικράτεια, καθώς αποτέλεσε την απαρχή του αγροτικού κινήματος σε ολόκληρη τη χώρα.

Η συγκεκριμένη ιστορική αγροτική εξέγερση αφορούσε κατ’ αποκλειστικότητα τη Θεσσαλία, καθώς ο θεσμός του κολίγου υπήρχε μόνο εκεί, ενώ στις υπόλοιπες περιοχές επικρατούσε το καθεστώς των μικροϊδιοκτητών.

Οι αγρότες στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910 στήριξαν μαζικά το κόμμα των «Φιλελευθέρων» του Ελευθέριου Βενιζέλου, όπου το 1911 με νόμους που ψήφισε διένειμε ορισμένα τσιφλίκια σε ακτήμονες. Όμως, το αγροτικό ζήτημα ξεκίνησε να ρυθμίζεται ουσιαστικά μετά το 1923, όταν αναδιανεμήθηκε ήδη το 68% των τότε καλλιεργήσιμων εκτάσεων της Θεσσαλίας.