«Αρμαγεδδών» η ακρίβεια για την κοινωνία

Η προειδοποίηση της Διευθύντριας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, ότι από την πόλεμο στο Ιράν κινδυνεύει η παγκόσμια οικονομία έχει προκαλέσει τεράστια αναταραχή στην ελληνική κυβέρνηση, η οποία έτσι κι αλλιώς αντιμετωπίζει την δυσαρέσκεια της κοινωνίας για την ακρίβεια.

Του Μιχάλη Κωτσάκου

«Η σύγκρουση αυτή, αν διαρκέσει, μπορεί προφανώς να αυξήσει τις τιμές της ενέργειας παγκοσμίως, να μειώσει την εμπιστοσύνη των αγορών, να πλήξει την ανάπτυξη και να αυξήσει τον πληθωρισμό», προειδοποίησε η επικεφαλής του ΔΝΤ, την ώρα που η Ουάσιγκτον ενημέρωσε ότι οι επιθέσεις στο Ιράν δεν θα σταματήσουν άμεσα και ότι οι ΗΠΑ είναι προετοιμασμένες για μία μακρά εκστρατεία.

Όπως, λοιπόν, γίνεται αντιληπτό όσο διαρκεί ο πόλεμος στην Μέση Ανατολή, τόσο θα απογειώνονται οι τιμές του πετρελαίου σε διεθνές επίπεδο και προκάλεσε έντονες αναταράξεις στις χρηματαγορές. Κάτι που θα προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλο το φάσμα της αγοράς. Είτε μιλάμε για την ηλεκτρική ενέργεια, είτε για τις τιμές καυσίμων, είτε για τα προϊόντα στα ράφια των σούπερ μάρκετ.

Με φόντο την κλιμακούμενη ένταση στη Μέση Ανατολή και τον αυξανόμενο κίνδυνο νέας σημαντικής ανόδου στις τιμές των καυσίμων, στο τραπέζι των συζητήσεων επανέρχεται το ενδεχόμενο επαναφοράς μέτρων στήριξης αντίστοιχων με το Fuel Pass, όπως έγινε και στην ενεργειακή κρίση μετά το τέλος της πανδημίας και την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Τότε είχε θεωρηθεί ένα από τα βασικά εργαλεία στήριξης των νοικοκυριών απέναντι στην εκτόξευση των τιμών στα καύσιμα. Όμως, όπως θυμόμαστε το συγκεκριμένο μέτρο δεν έδωσε πραγματική ανάσα και για κάποιους δικαιούχους-λόγω εισοδηματικών κριτηρίων- το Fuel Pass θύμιζε ανέκδοτο.

Ήδη στην ελληνική αγορά καταγράφεται ανοδική τάση στις μέσες τιμές λιανικής πώλησης των υγρών καυσίμων. Ήδη η αμόλυβδη βενζίνη διαμορφώνεται πάνω από το 1,8 ευρώ το λίτρο, το πετρέλαιο κίνησης κινείται στα 1,65 ευρώ ανά λίτρο, ενώ το υγραέριο κίνησης (autogas) ξεπέρασε ήδη το ένα ευρώ το λίτρο.

Το Fuel Pass αποτελούσε κρατική επιδότηση για την αγορά καυσίμων και απευθυνόταν σε φυσικά πρόσωπα και ελεύθερους επαγγελματίες που ήταν φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας. Προϋπόθεση για τη λήψη της ενίσχυσης ήταν το δηλωθέν οικογενειακό εισόδημα να μην ξεπερνά τις 30.000 ευρώ για το φορολογικό έτος 2021. Το εισοδηματικό όριο προσαυξανόταν κατά 3.000 ευρώ για τον ή τη σύζυγο ή μέλος συμφώνου συμβίωσης και κατά 3.000 ευρώ για κάθε εξαρτώμενο τέκνο, με ανώτατο συνολικό όριο τις 45.000 ευρώ.

Δικαιούχοι της ενίσχυσης ήταν ιδιοκτήτες ή συνιδιοκτήτες οχημάτων ιδιωτικής χρήσης, καθώς και μισθωτές οχημάτων μέσω συμβολαίων χρηματοδοτικής μίσθωσης (leasing). Κάθε πολίτης είχε τη δυνατότητα να δηλώσει μόνο ένα όχημα, μοτοσυκλέτα ή μοτοποδήλατο, υπό την προϋπόθεση ότι το όχημα βρισκόταν σε κυκλοφορία, ήταν ασφαλισμένο και δεν υπήρχαν οφειλές τελών κυκλοφορίας.

Οι αιτήσεις υποβάλλονταν ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας vouchers.gov.gr με τη χρήση των προσωπικών κωδικών Taxisnet. Οι πολίτες μπορούσαν να συμπληρώσουν ή να επικαιροποιήσουν στοιχεία επικοινωνίας, όπως ηλεκτρονική διεύθυνση και αριθμό κινητού τηλεφώνου, ενώ υπήρχε και η δυνατότητα υποβολής αίτησης μέσω των Κέντρων Εξυπηρέτησης Πολιτών.

Η επιδότηση καταβαλλόταν με δύο τρόπους. Ο πρώτος ήταν μέσω άυλης ψηφιακής κάρτας, η οποία χρησιμοποιούνταν στα πρατήρια καυσίμων μέσω POS με τη χρήση smartphone που υποστηρίζει τεχνολογία ανέπαφων συναλλαγών NFC. Ο δεύτερος τρόπος ήταν η απευθείας κατάθεση του ποσού σε τραπεζικό λογαριασμό του δικαιούχου, ωστόσο σε αυτή την περίπτωση το ποσό της ενίσχυσης ήταν μικρότερο σε σχέση με την επιλογή της ψηφιακής κάρτας.

Το ύψος της ενίσχυσης διαφοροποιούνταν ανάλογα με τον τύπο του οχήματος και τον τόπο κατοικίας. Για ιδιοκτήτες αυτοκινήτων στην ηπειρωτική Ελλάδα το ποσό έφθανε τα 80 ευρώ μέσω ψηφιακής κάρτας ή τα 65 ευρώ με κατάθεση σε τραπεζικό λογαριασμό, ενώ για κατοίκους νησιωτικών περιοχών ανερχόταν σε 100 ευρώ ή 85 ευρώ αντίστοιχα. Για μοτοσυκλέτες και μοτοποδήλατα τα ποσά ήταν χαμηλότερα, φθάνοντας τα 60 ευρώ για την υπόλοιπη Ελλάδα και τα 70 ευρώ για νησιωτικές περιοχές όταν η ενίσχυση δινόταν μέσω ψηφιακής κάρτας.

Η πίστωση της επιδότησης πραγματοποιούνταν μέσα σε λίγες ημέρες από την έγκριση της αίτησης, είτε στην ψηφιακή κάρτα είτε στον τραπεζικό λογαριασμό που είχε δηλώσει ο δικαιούχος. Στην περίπτωση της ψηφιακής κάρτας, το ποσό μπορούσε να χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά για αγορές καυσίμων σε πρατήρια της χώρας μέχρι τη λήξη του προγράμματος, χωρίς δυνατότητα ανάληψης μετρητών.

Αρνείται η κυβέρνηση

Οι περισσότεροι στην αγορά εκτιμούν ότι μία βαθιά ανάσα θα ήταν η κατάργηση, ή έστω η δραστική μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης για ένα χρονικό διάστημα έξι μηνών. Ένα μέτρο που θα μείωνε τις τιμές των καυσίμων και θα αποτελούσε ισχυρό ανάχωμα για το κόστος ενέργειας όλων των επιχειρήσεων. Όμως αυτό το αρνείται κατηγορηματικά η κυβέρνηση που προτάσσει επιδοτήσεις, οι οποίες είναι κατώτερες των αναγκών των οικογενειών και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η αλήθεια είναι ότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη από το 2019 κλήθηκε να διαχειριστεί διαδοχικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, ξεκινώντας από την πανδημία της COVID-19 το 2020, συνεχίζοντας με την ενεργειακή κρίση που ακολούθησε της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία και φτάνοντας μέχρι τις σημερινές γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή που επηρεάζουν τις διεθνείς αγορές ενέργειας και μεταφορών. Σε αυτό το περιβάλλον αλλεπάλληλων αναταράξεων, η ελληνική κυβέρνηση προχώρησε σε σειρά παρεμβάσεων για να διατηρήσει τη λειτουργία της οικονομίας και να περιορίσει τις επιπτώσεις των κρίσεων. Κατά την περίοδο της πανδημίας εφαρμόστηκαν προγράμματα στήριξης εργαζομένων και επιχειρήσεων, ενώ τα επόμενα χρόνια δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη στήριξη των νοικοκυριών απέναντι στις αυξήσεις στην ενέργεια. Η Ελλάδα διέθεσε περίπου 10 δις. ευρώ σε επιδοτήσεις για λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας την περίοδο 2021-2023, με στόχο να απορροφηθεί μέρος των αυξήσεων που προκάλεσε η ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη.

Ωστόσο, παρά τα μέτρα αυτά, η περίοδος από το 2019 μέχρι το 2026 χαρακτηρίζεται από σημαντική αύξηση στο επίπεδο των τιμών. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή, η συνολική ακρίβεια στην Ελλάδα αυξήθηκε περίπου κατά 25% μέσα σε αυτά τα επτά χρόνια. Με πρακτικούς όρους, ένα καλάθι αγαθών και υπηρεσιών που κόστιζε περίπου 100 ευρώ το 2019 κοστίζει σήμερα περίπου 125 ευρώ.

Ακόμη μεγαλύτερες ήταν οι αυξήσεις σε βασικές κατηγορίες δαπανών των νοικοκυριών. Το κόστος ενέργειας αυξήθηκε συνολικά περίπου κατά 40% σε σχέση με το 2019, επηρεάζοντας όχι μόνο τους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος και θέρμανσης αλλά και το κόστος παραγωγής και μεταφοράς προϊόντων. Παράλληλα, σημαντική ήταν και η άνοδος στο κόστος στέγασης. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, το συνολικό κόστος κατοικίας στην Ελλάδα αυξήθηκε περίπου κατά 30% μέσα σε μια πενταετία, ενώ σε πολλές περιοχές τα ενοίκια έχουν αυξηθεί πάνω από 50% σε σχέση με το 2019, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Η εξέλιξη αυτή σημαίνει ότι, παρότι η οικονομία κατάφερε να αποφύγει βαθύτερες αναταράξεις, η πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών αυξήθηκε σημαντικά. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις σημειώθηκαν ακριβώς σε κατηγορίες δαπανών που αποτελούν βασικό μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού, όπως η ενέργεια και η στέγαση, γεγονός που εξηγεί γιατί πολλοί πολίτες αισθάνονται μεγαλύτερη οικονομική πίεση από αυτή που αποτυπώνεται στον συνολικό πληθωρισμό.

Ο ρόλος του ΦΠΑ

Στη δημόσια συζήτηση έχει επίσης αναδειχθεί ο ρόλος της φορολογίας κατανάλωσης και ιδιαίτερα του Φόρου Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ). Επειδή ο ΦΠΑ υπολογίζεται ως ποσοστό επί της τελικής τιμής ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας, η αύξηση των τιμών οδηγεί αυτόματα και σε αύξηση των φορολογικών εσόδων του κράτους από την κατανάλωση. Όταν οι τιμές ανεβαίνουν, ακόμη και αν οι φορολογικοί συντελεστές παραμένουν αμετάβλητοι, το ποσό του φόρου που καταβάλλεται από τον καταναλωτή μεγαλώνει.

Έτσι, σε περιόδους πληθωρισμού τα δημόσια έσοδα από έμμεσους φόρους μπορεί να αυξάνονται χωρίς να έχουν αλλάξει οι φορολογικοί συντελεστές. Το γεγονός αυτό έχει τροφοδοτήσει μια ευρύτερη συζήτηση σχετικά με το πώς αναδιανέμονται τα φορολογικά έσοδα και ποιοι τελικά επιβαρύνονται περισσότερο από την αύξηση των τιμών. Πολλοί οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι οι έμμεσοι φόροι, όπως ο ΦΠΑ, τείνουν να επιβαρύνουν περισσότερο τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα, καθώς αυτά δαπανούν μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματός τους σε βασικά αγαθά.

Σε αυτό το πλαίσιο, ένα από τα βασικά ζητήματα που τίθενται στη δημόσια συζήτηση είναι αν η διαχείριση των κρίσεων από την κυβέρνηση Μητσοτάκη μπορεί να θεωρηθεί επιτυχής όταν συνοδεύεται – κάποιες φορά- από σημαντική αύξηση του κόστους ζωής.

Ήδη ο Κυριάκος Μητσοτάκης την Τετάρτη στη συζήτηση στην Βουλή για την επιστολική ψήφο των ομογενών παραδέχθηκε ότι το επόμενο διάστημα, λόγω της κρίσης στην Μέση Ανατολή, θα υπάρξει αύξηση στις τιμές των καυσίμων, που θα παρασύρει προς τα πάνω όλες τις τιμές. Γι’ αυτό ήδη έχει τεθεί στο τραπέζι εκτός του Fuel Pass η επαναφορά στην επιδότηση των λογαριασμών του ηλεκτρικού ρεύματος, όπως και μία επιταγή ακρίβειας, λίγες ημέρες πριν από το Πάσχα για τους πιο ευάλωτους οικονομικά συμπολίτες μας, δηλαδή, τους άνεργους, τους χαμηλοσυνταξιούχους και τα ΑμεΑ.