Διάσκεψη της Τεχεράνης: Το… προμαγείρεμα του μοιράσματος του μεταπολεμικού κόσμου

Επιμέλεια: Μιχάλης Μπαρσάκης

Στα μέσα του 1943, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε κρίσιμο σημείο. Αν και η τελική έκβαση δεν είχε ακόμη κριθεί, η πλάστιγγα πλέον έγερνε προς την πλευρά των Συμμάχων. Τα σοβιετικά στρατεύματα, με τις νίκες τους στο Στάλινγκραντ και στη συνέχεια στα μέτωπα του Οριόλ, του Κουρσκ και της αριστερής όχθης του Δνείπερου, είχαν κατορθώσει να ανακόψουν τη γερμανική επέλαση. Οι επιτυχίες αυτές οδήγησαν στην οπισθοχώρηση των δυνάμεων του Άξονα, προκαλώντας σοβαρές ρωγμές στο οικοδόμημα της ναζιστικής Νέας Τάξης.

Ταυτόχρονα, οι αγγλοαμερικανικές επιχειρήσεις στη Σικελία και την ιταλική χερσόνησο οδήγησαν στην κατάρρευση του καθεστώτος Μουσολίνι και τελικά στη συνθηκολόγηση της Ιταλίας. Σε πολλές κατεχόμενες χώρες, τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα ενισχύθηκαν, ενώ αρκετά κράτη που μέχρι τότε τηρούσαν στάση αναμονής άρχισαν να επανεξετάζουν προσεκτικά τη θέση τους. Η Φινλανδία, η Ρουμανία και η Ουγγαρία, παρότι συνέχιζαν να πολεμούν στο πλευρό της Γερμανίας, αναζητούσαν ήδη διαύλους επικοινωνίας με ΗΠΑ και Βρετανία. Ακόμη και οι ουδέτερες χώρες υιοθετούσαν πλέον πιο επιφυλακτική στάση απέναντι στο Βερολίνο. Ενδεικτικά, η Σουηδία τον Αύγουστο του 1943 απαγόρευσε τη διέλευση γερμανικών μεταφορικών μέσων από το έδαφός της και αρνήθηκε την άδεια εισόδου σε τρένα που μετέφεραν Γερμανούς στρατιώτες.

Μέσα σε αυτό το διεθνές μεταβαλλόμενο περιβάλλον πραγματοποιήθηκε η Διάσκεψη της Τεχεράνης, από τις 28 Νοεμβρίου έως την 1η Δεκεμβρίου 1943. Ήταν η πρώτη φορά που οι Ιωσήφ Στάλιν, Φραγκλίνος Ρούζβελτ και Ουίνστον Τσόρτσιλ θα βρίσκονταν στο ίδιο τραπέζι.

Η έναρξη των συνομιλιών

Η διάσκεψη επρόκειτο να ξεκινήσει στις 4 μ.μ. στις 28 Νοεμβρίου. Ο Στάλιν έφτασε πρώτος, ενώ ο Ρούζβελτ, καταπονημένος από την υγεία του αλλά αποφασισμένος να παρευρεθεί παρά το ταξίδι των 11.000 χιλιομέτρων, εισήλθε με το αναπηρικό του καροτσάκι από το γειτονικό κατάλυμά του. Τελευταίος έφτασε ο Τσόρτσιλ. Παρότι οι στόχοι των τριών ηγετών διέφεραν, όλοι τους κατανοούσαν αφενός την ανάγκη για συντονισμό των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων, αφετέρου τη σημαντικότητα μιας πρώτης συζήτησης σχετικά με τις ισορροπίες στον μεταπολεμικό κόσμο. Σε γενικότερο πλαίσιο, η ατμόσφαιρα της διάσκεψης χαρακτηρίστηκε από έντονες διαπραγματεύσεις αλλά και από μια διάθεση συμβιβασμού, με απώτερο στόχο τη μεγιστοποίηση των πιθανοτήτων για μια οριστική νίκη κατά της Γερμανίας.

Το δεύτερο μέτωπο, η επιχείρηση Overlord και το ζήτημα των πολωνικών συνόρων

Κεντρικό θέμα στη Διάσκεψη της Τεχεράνης, υπήρξε η απόφαση για το άνοιγμα δεύτερου μετώπου στη δυτική Ευρώπη, αίτημα που ο Στάλιν έθετε από το 1941. Μέχρι τότε, ο Τσόρτσιλ από την πλευρά του προτιμούσε την ενίσχυση των επιχειρήσεων στη Μεσόγειο, καθώς η απόβαση στη βόρεια Γαλλία ήταν πρακτικά ανέφικτη το 1943, λόγω έλλειψης πλοίων και υλικοτεχνικών υποδομών.

Στην Τεχεράνη ωστόσο, αποφασίστηκε ότι η κοινή επιχείρηση των Συμμάχων με την κωδικό όνομα «Overlord», θα ξεκινούσε τον Μάιο του 1944. Παράλληλα θα πραγματοποιούνταν μια υποστηρικτική επιχείρηση στη νότια Γαλλία, στο βαθμό που θα το επέτρεπε η διαθεσιμότητα αποβατικών σκαφών. Ο Στάλιν δεσμεύθηκε ότι οι σοβιετικές δυνάμεις θα εξαπέλυαν μεγάλη επίθεση στο ανατολικό μέτωπο σχεδόν ταυτόχρονα, ώστε να αποτρέψουν τη μεταφορά γερμανικών δυνάμεων από τη Γαλλία. Τελικά, η δέσμευση αυτή υλοποιήθηκε με την επιχείρηση «Bagration», τον Ιούνιο του 1944.

Ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα της διάσκεψης ήταν, εξάλλου, το πολωνικό. Ο Τσόρτσιλ πρότεινε στον Στάλιν μια δυτική μετατόπιση των πολωνικών συνόρων. Σύμφωνα με τον Βρετανό πρωθυπουργό, η Πολωνία θα έπρεπε να πάρει εδάφη από τη Γερμανία στα δυτικά και θα χάσει εκτάσεις στα ανατολικά, οι οποίες θα ενσωματώνονταν στη Σοβιετική Ένωση. Η λύση αυτή, που στόχευε στη δημιουργία ζώνης ασφαλείας στην ανατολική Ευρώπη, έγινε δεκτή από τον Στάλιν, θέτοντας τις βάσεις για το εδαφικό ζήτημα στον μεταπολεμικό κόσμο.

Η στρατηγική σημασία της Τουρκίας και του Ιράν

Η στρατηγική σημασία της Τουρκίας και του Ιράν αποτέλεσε, επίσης, αντικείμενο εκτενών συζητήσεων. Οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν στην ανάγκη υποστήριξης της ιρανικής κυβέρνησης και επαλήθευσαν την πρόθεση τους να εξασφαλίσουν την ανεξαρτησία της χώρας μετά τον πόλεμο μέσα από ειδικό πρωτόκολλο. Παράλληλα, κρίθηκε επιθυμητή η είσοδος της Τουρκίας στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων έως το τέλος του 1943. Ο Στάλιν δήλωσε ότι εάν η Βουλγαρία επιτεθεί στην Τουρκία ή της κηρύξει πόλεμο, η Σοβιετική Ένωση θα επέμβει άμεσα. Παρότι η Τουρκία τελικά δεν ενεπλάκη στρατιωτικά, η πίεση οδήγησε στην απομάκρυνσή της από τον Άξονα και από το 1945, ξεκίνησε σταδιακά να αναπτύσσει πολιτικές σχέσεις με τη Δύση.

Το ζήτημα της Γιουγκοσλαβίας και των Βαλκανίων

Συζητήσεις έγιναν επίσης και για τις αντιστασιακές δυνάμεις στα Βαλκάνια. Στην Τεχεράνη επισημοποιήθηκε η υποστήριξη των Συμμάχων προς τους Παρτιζάνους του Τίτο, οι οποίοι χαρακτηρίζονταν πλέον η αποτελεσματικότερη αντιστασιακή δύναμη κατά των Γερμανών. Αντίθετα, η υποστήριξη προς τους Σέρβους άτακτους αντάρτες Τσέτνικ, που θεωρούνταν ότι είχαν έρθει σε επαφή με τη ναζιστική Γερμανία και είχαν περιορίσει τη δράση τους, σταμάτησε σταδιακά. Η πολιτική αυτή μετατόπιση θα συμβάλει καθοριστικά στην ανάδειξη του Τίτο ως μεταπολεμικού ηγέτη της Γιουγκοσλαβίας.

Οι αποφάσεις της Διάσκεψης της Τεχεράνης

Στη διακήρυξη της 1ης Δεκεμβρίου καταγράφηκαν τα βασικά συμπεράσματα της διάσκεψης:

α) Ενίσχυση των Γιουγκοσλάβων Παρτιζάνων με εξοπλισμό, υλικά και επιχειρήσεις ειδικών δυνάμεων.

β) Επιθυμητή είσοδος της Τουρκίας στον πόλεμο εντός του 1943.

γ) Σοβιετική δέσμευση για πόλεμο με τη Βουλγαρία εάν αυτή επιτεθεί στην Τουρκία.

δ) Οριστικοποίηση της επιχείρησης Overlord και της παράλληλης επιχείρησης στη νότια Γαλλία.

ε) Συνεχής συνεργασία στρατιωτικών επιτελείων και κατάρτιση σχεδίου παραπλάνησης του Άξονα.

Οι αποφάσεις της Τεχεράνης υλοποιήθηκαν σχεδόν όλες μέσα στο 1944. Η απόβαση στη Νορμανδία, στις 6 Ιουνίου, αποτέλεσε το μεγαλύτερο εγχείρημα των Συμμάχων στη δυτική Ευρώπη, ενώ η σοβιετική επιχείρηση «Bagration» προκάλεσε καταλυτικό πλήγμα στη Βέρμαχτ στο ανατολικό μέτωπο. Η στρατηγική αυτή συμπόρευση επιτάχυνε την κατάρρευση του Τρίτου Ράιχ. Παράλληλα, η διάσκεψη έθεσε τις βάσεις για τη μεταπολεμική Ευρώπη, ιδιαίτερα όσον αφορά τα σύνορα της Πολωνίας και τη σοβιετική επιρροή στην ανατολική Ευρώπη. Η Διάσκεψη της Τεχεράνης αποτέλεσε προάγγελο των συμφωνιών της Γιάλτας και του Πότσδαμ.

Η συγκεκριμένη διάσκεψη αποτέλεσε κρίσιμο σημείο για τη συμμαχική συνεργασία. Ήταν η πρώτη φορά που οι ηγέτες των τριών μεγάλων δυνάμεων συζήτησαν ανοιχτά τόσο τις άμεσες πολεμικές ανάγκες όσο και τις μελλοντικές γεωπολιτικές ρυθμίσεις. Παρότι οι επιδιώξεις των πλευρών διέφεραν, η σύγκλιση που επιτεύχθηκε διαμόρφωσε το πλαίσιο για την τελική φάση του πολέμου και για τις διασκέψεις που θα ακολουθούσαν, από τη Γιάλτα έως το Πότσδαμ.