Η Ιστορία ξαναγράφεται…

Γράφει η «Άγρια Μέλισσα» (*)

Για να αντιληφθούμε το μέγεθος του σεισμού που βιώνουμε σήμερα, πρέπει να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, στο μακρινό 1823. Το Δόγμα Μονρόε, που διατυπώθηκε από τον τότε Πρόεδρο Τζέιμς Μονρόε, δεν ήταν μια απλή διακήρυξη εξωτερικής πολιτικής. Αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο της αμερικανικής στρατηγικής για το Δυτικό Ημισφαίριο, καθορίζοντας τις τύχες της ηπείρου για δύο αιώνες.

Στον πυρήνα του, το δόγμα αυτό είχε μια διττή φύση. Από τη μία πλευρά, απαγόρευε ρητά και κατηγορηματικά στις ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής να επεμβαίνουν ή να καθιστούν αποικίες τους τις χώρες της αμερικανικής ηπείρου. Ήταν μια κίνηση που φαινομενικά προστάτευε τις νεοσύστατες δημοκρατίες από την παλαιά αποικιοκρατία. Ως αντάλλαγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες υποσχέθηκαν ότι δεν θα αναμειγνύονταν στις ευρωπαϊκές συγκρούσεις, δημιουργώντας έναν άτυπο διαχωρισμό σφαιρών επιρροής.

Ωστόσο, ας μην γελιόμαστε. Αυτή η αρχή δεν ήταν ποτέ μια πράξη αλτρουισμού. Ήταν, στην πραγματικότητα, μια σκληρή μορφή προστατευτισμού και μονοπωλιακής επιρροής. Έθετε τις ΗΠΑ ως τον απόλυτο και αδιαμφισβήτητο «φύλακα» της αμερικανικής ηπείρου, μετατρέποντας ολόκληρη τη Λατινική Αμερική σε μια «πίσω αυλή» όπου η Ουάσιγκτον είχε τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο.

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον –και διδακτικό για το σήμερα– ότι το Δόγμα Μονρόε είχε αναγνωριστεί επίσημα στον πρόδρομο του ΟΗΕ, την Κοινωνία των Εθνών, το 1919. Το Άρθρο 21 του καταστατικού της ανέφερε ξεκάθαρα ότι τίποτα δεν θίγει την ισχύ «περιφερειακών κατανοήσεων όπως το Δόγμα Μονρόε». Εκείνη την εποχή, οι σφαίρες επιρροής ήταν ακόμα η αποδεκτή νόρμα.

Όμως, όταν η ανθρωπότητα βγήκε αιμόφυρτη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και δημιουργήθηκε ο ΟΗΕ το 1945, τα πράγματα άλλαξαν. Η ρητή αναφορά στο Δόγμα Μονρόε απαλείφθηκε συνειδητά από το Καταστατικό του νέου Οργανισμού. Δεν ήταν μια τυχαία παράλειψη, αλλά μια βαθιά πολιτική πράξη. Οι περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της τότε Σοβιετικής Ένωσης αλλά και των κρατών της Λατινικής Αμερικής, δεν ήθελαν να δώσουν μια «λευκή επιταγή» στις ΗΠΑ για να αλωνίζουν στη γειτονιά τους.

Αντί της «λευκής επιταγής», θεσπίστηκε το Άρθρο 52, το οποίο επιτρέπει μεν περιορισμένες περιφερειακές διευθετήσεις, αλλά υπό αυστηρότατες προϋποθέσεις: πάντα υπό τον έλεγχο του Συμβουλίου Ασφαλείας και πάντα με απόλυτο σεβασμό στις βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου. Αυτή η αλλαγή ήταν μνημειώδης. Υπογράμμισε ότι οι μονομερείς σφαίρες επιρροής δεν έχουν θέση στη σύγχρονη διεθνή τάξη, η οποία οφείλει να βασίζεται στη συλλογική ασφάλεια και την κυριαρχία των κρατών, όχι στο δίκαιο του ισχυρότερου.

Το «Δόγμα Donroe»

Και φτάνουμε στο σήμερα. Με την αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα και τη σύλληψη του Μαδούρο, ο Τραμπ δεν κάνει απλώς μια στρατιωτική κίνηση. «Αναβιώνει» το Δόγμα Μονρόε, παραφράζοντάς το προκλητικά σε «Δόγμα Donroe» (από το όνομά του, Donald).

Το δόγμα αυτό ταυτίζεται πλέον με τη νέα «Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας» των ΗΠΑ. Ο Τραμπ μας λέει ορθά κοφτά: Ο κόσμος άλλαξε. Η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων του 1945 τελείωσε.

Το μήνυμα είναι σαφές: Πλέον πρέπει να ξαναφτιάξουμε τα πάντα από την αρχή. Όχι με βάση το Διεθνές Δίκαιο, όπως το γνωρίζαμε, αλλά με νέους κανόνες που βασίζονται στην ισχύ.

Το τέλος των ψευδαισθήσεων

Η αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα δεν αποτελούν απλά μια τοπική κρίση ή μια «επιχείρηση αποκατάστασης της δημοκρατίας». Πρόκειται για έναν γεωπολιτικό σεισμό που ανατρέπει τις ισορροπίες στα παρακάτω τρία κρίσιμα μέτωπα, με συνέπειες που θα μας στοιχειώνουν για δεκαετίες:

α) Η διπλωματική αυτοκτονία στο ρωσοουκρανικό μέτωπο: στον ρωσοουκρανικό πόλεμο, η κίνηση αυτή είναι το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσε να ονειρευτεί το Κρεμλίνο. Προσφέρει στη Ρωσία ένα ισχυρότατο, σχεδόν ακαταμάχητο διπλωματικό άλλοθι. Η Μόσχα μπορεί πλέον να υποστηρίζει, με το δάχτυλο υψωμένο, ότι αν οι ΗΠΑ έχουν το δικαίωμα να επεμβαίνουν στρατιωτικά στη «γειτονιά» τους για να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους, τότε και η Ρωσία έχει ακριβώς το ίδιο δικαίωμα στην Ουκρανία.

Το αποτέλεσμα; Η δυτική συμμαχία αποδυναμώνεται δραματικά. Οι χώρες του λεγόμενου «Παγκόσμιου Νότου» –από τη Λατινική Αμερική μέχρι την Αφρική και την Ασία– κατηγορούν τώρα τη Δύση για απύθμενη υποκρισία. Και έχουν δίκιο. Υποστηρίζουν ότι δεν μπορείς να καταδικάζεις με πάθος τη Ρωσία για παραβίαση της εθνικής κυριαρχίας στην Ουκρανία και, την ίδια στιγμή, να επικροτείς ή να σιωπάς μπροστά στην εισβολή στη Βενεζουέλα. Η ηθική υπεροχή της Δύσης, πάνω στην οποία χτίστηκε η υποστήριξη προς το Κιέβο, έχει γίνει σκόνη.

β) Το επικίνδυνο προηγούμενο για Κύπρο και Αιγαίο: Εδώ η κατάσταση γίνεται εφιαλτική για τα εθνικά μας συμφέροντα. Στο Κυπριακό και στα Ελληνοτουρκικά, η επέμβαση στη Βενεζουέλα δημιουργεί εξαιρετικά επικίνδυνα νομικά και πολιτικά προηγούμενα. Η Τουρκία παρακολουθεί και σημειώνει. Η Άγκυρα μπορεί πλέον να αξιοποιήσει την αμερικανική λογική για να δικαιολογήσει τη δική της περιφερειακή ηγεμονία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Φανταστείτε τον Ερντογάν να επικαλείται την «προστασία συμφερόντων» ή την «ασφάλεια ομοεθνών» για να επέμβει, παρακάμπτοντας επιδεικτικά τον ΟΗΕ. Εφόσον οι ΗΠΑ –ο υποτιθέμενος κύριος σύμμαχος και προστάτης της Ελλάδας και της Κύπρου– απαξιώνουν το Διεθνές Δίκαιο επεμβαίνοντας στη Βενεζουέλα, η Αθήνα και η Λευκωσία χάνουν το ισχυρότερο «όπλο» τους: τους κανόνες του Διεθνούς Δικαίου. Πώς θα πείσουμε τη διεθνή κοινότητα να καταδικάσει τον τουρκικό αναθεωρητισμό, όταν ο ηγέτης του ελεύθερου κόσμου πράττει τα ίδια;

γ) Η αναδιάταξη στη Μέση Ανατολή και ο «μαύρος χρυσός»: Η Μέση Ανατολή περιπλέκεται επίσης επικίνδυνα. Η αμερικανική εμπλοκή στα βαθιά νερά της Λατινικής Αμερικής ενδέχεται να απορροφήσει πόρους, μειώνοντας τη στρατιωτική και διπλωματική παρουσία των ΗΠΑ στη Μεσόγειο και τον Κόλπο. Αυτό το κενό ισχύος είναι βούτυρο στο ψωμί χωρών όπως το Ιράν και η Κίνα, που περιμένουν στη γωνία για να αυξήσουν την επιρροή τους.

(*) Η «Άγρια Μέλισσα» είναι δικηγόρος-αρθρογράφος