Καλάβρυτα, 13 Δεκεμβρίου 1943: Η ιστορική πληγή που δεν κλείνει

Οι δείκτες του ρολογιού στην εκκλησία των Καλαβρύτων έχουν σταματήσει στις 2:34. Είναι η ακριβής ώρα που, στις 13 Δεκεμβρίου 1943, γράφτηκε μια από τις πιο μαύρες σελίδες της ναζιστικής κατοχής στην Ελλάδα.

Επιμέλεια: Μιχάλης Μπαρσάκης

Εκείνη την ημέρα η Βέρμαχτ, εφαρμόζοντας ένα από τα πιο σκληρά αντίποινα που γνώρισε η χώρα, επιχείρησε την ολική εξόντωση του ανδρικού πληθυσμού των Καλαβρύτων και την ολοκληρωτική καταστροφή της κωμόπολης. Το ιστορικό αυτό γεγονός, είναι καταγεγραμμένο με μελανά χρώματα ως το Ολοκαύτωμα ή σφαγή των Καλαβρύτων.

Η προετοιμασία της σφαγής

Η συγκεκριμένη επιχείρηση των ναζιστικών στρατευμάτων είχε σχεδιαστεί εβδομάδες νωρίτερα. Το πρόσχημα ήταν η εκτέλεση περίπου 80 Γερμανών αιχμαλώτων από τον ΕΛΑΣ, μετά τη Μάχη της Κερπινής τον Οκτώβριο του 1943. Η πραγματικότητα, όμως, ήταν ευρύτερη: Η Πελοπόννησος είχε αναδειχθεί σε μια από τις ισχυρότερες βάσεις του αντιστασιακού κινήματος. Η Βέρμαχτ, με επικεφαλής στην περιοχή τον υποστράτηγο Καρλ φον Λε Ζουίρ, αποφάσισε να «καθαρίσει» ολόκληρο τον ορεινό όγκο του Χελμού από αντιστασιακούς πυρήνες και να στείλει σαφές μήνυμα σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας.

Για την αποστολή χρησιμοποιήθηκε η 117η Μεραρχία Κυνηγών, ένα επίλεκτο σώμα που διακρινόταν για τη βαναυσότητά του. Στην πρώτη γραμμή τέθηκαν επίσης και τα Τάγματα Ασφαλείας, οι ελληνικές παραστρατιωτικές μονάδες που είχαν συσταθεί τον Ιούνιο του 1943 από την κατοχική κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη, με τη στενή εποπτεία του Γερμανού αξιωματικού Βάλτερ Σιμάνα. Τα Τάγματα Ασφαλείας, γνωστά για συμμετοχή σε σφαγές όπως του Χορτιάτη και τα μπλόκα της Κοκκινιάς και της Καλογρέζας, έπαιζαν διευκολυντικό ρόλο τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Ναζί.

Στις 4 Δεκεμβρίου 1943 ξεκίνησε η Επιχείρηση «Καλάβρυτα». Σε λιγότερο από πέντε ημέρες, οι γερμανικές δυνάμεις είχαν ισοπεδώσει μια ολόκληρη περιοχή. Χωριά όπως οι Ρογοί, η Κερπίνη, η Ζαχλωρού και η Βλασία κάηκαν ολοσχερώς. Οι εκτελέσεις αμάχων γίνονταν συστηματικά, βάσει προκαθορισμένης λίστας, δηλαδή κάθε άνδρας ύποπτος «συνεργασίας» με αντάρτες έπρεπε να εξοντωθεί. Η κατάσταση για τα Καλάβρυτα ήταν πλέον προδιαγεγραμμένη.

Ο ΕΛΑΣ προειδοποίησε τον πληθυσμό να εκκενώσει την πόλη. Το μήνυμα δεν έφτασε σε όλους και σε πολλούς φάνηκε απίστευτο. Η γερμανική διοίκηση, άλλωστε, φρόντισε να καλλιεργήσει την ψευδαίσθηση της «επιείκειας».

 

Το ψεύτικο αίσθημα ασφάλειας

Στις 9 Δεκεμβρίου τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στα Καλάβρυτα. Ο ταγματάρχης Χανς Εμπερσμπέργκερ συγκέντρωσε τους κατοίκους και εκφώνησε λόγο. Μεταξύ άλλων ζήτησε όπλα, πληροφορίες και «ηρεμία». Υποσχέθηκε επίσης ότι «αθώοι δεν θα πειράζονταν». Ορισμένοι κάτοικοι, πιστεύοντας ότι η συνεργασία μπορεί να αποτρέψει τα χειρότερα, παρέδωσαν ονόματα ανθρώπων που υποπτεύονταν ως αντάρτες.

Το αποτέλεσμα ήταν το αντίθετο: Στις 10 και 11 Δεκεμβρίου οι Γερμανοί προχώρησαν σε στοχευμένους εμπρησμούς σπιτιών που ανήκαν σε οικογένειες ανταρτών. Και τότε ακούστηκε η φράση που έσβησε για πάντα κάθε αυταπάτη: «Είστε όλοι παρτιζάνοι».

Η απόφαση για την εξόντωση είχε ήδη ληφθεί.

 

Η μέθοδος της μαζικής εκτέλεσης

Ξημέρωσε 13 Δεκεμβρίου. Στην κεντρική πλατεία οι Γερμανοί συγκέντρωσαν ολόκληρη την κοινότητα. Γυναίκες και παιδιά οδηγήθηκαν με στρατιωτική συνοδεία στο σχολείο. Τα παράθυρα του σχολείου σφραγίστηκαν. Οι άνδρες και τα αγόρια άνω των 12 ετών χωρίστηκαν από τους υπόλοιπους και οδηγήθηκαν σε μια επικλινή περιοχή έξω από την πόλη, τη Ράχη του Καπή. Στις 2:34 μ.μ., από το κέντρο της πόλης, ο Εμπερσμπέργκερ έριξε μια φωτοβολίδα, ήταν το συμφωνημένο σύνθημα. Το εκτελεστικό απόσπασμα του υπολοχαγού Βίλιμπαντ Ακαμπχούμπερ άνοιξε πυρ. Οι ριπές των πολυβόλων εκείνη την ημέρα θέρισαν περίπου 800 ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά. Μόνο 13 άτομα κατόρθωσαν να επιζήσουν, καθώς κρύφτηκαν κάτω από τα σώματα των νεκρών συγχωριανών τους.

Στο σχολείο της πόλης, οι γυναίκες και τα παιδιά άκουγαν τις ριπές από τη Ράχη του Καπή και έβλεπαν τις φλόγες από τα σπίτια τους να υψώνονται στον ουρανό. Η πόρτα ήταν κλειδωμένη. Ο στόχος των Γερμανών ήταν σαφής: Μετά την εκτέλεση των ανδρών, το σχολείο θα πυρπολείτο, προκειμένου να εξοντωθούν και οι τελευταίοι κάτοικοι.

 

Αυτό δεν συνέβη εξαιτίας ενός ανθρώπου, δηλαδή ενός Αυστριακού στρατιώτη, ο οποίος ενήργησε ενάντια στις διαταγές της Βέρμαχτ και άφησε ανοικτή τη διέξοδο, προκειμένου να διευκολυνθεί η διαφυγή των εγκλωβισμένων. Στη συνέχεια ο Αυστριακός στρατιώτης συνελήφθη και εκτελέστηκε από τους ίδιους τους Γερμανούς για «εσχάτη προδοσία».

Η Επιχείρηση «Καλάβρυτα» είχε συγκεκριμένους στόχους και τους πέτυχε με απόλυτη βαρβαρότητα: 1.101 νεκροί συνολικά σε όλη την περιοχή, περισσότερα από 1.000 σπίτια καμένα ή λεηλατημένα, 2.000 αιγοπρόβατα και δεκάδες άλλα ζώα κατασχεμένα καθώς και 260.000.000 δραχμές αρπάχτηκαν από τους κατακτητές.

Η πόλη έμεινε έρημη, με τις μάνες, τις συζύγους και τα παιδιά να προσπαθούν να θάψουν τους νεκρούς και να ξεκινήσουν από το μηδέν μέσα στον χειμώνα και την πείνα.

Τα Καλάβρυτα παραμένουν μέχρι σήμερα σύμβολο θυσίας και μαρτυρίου. Το σταματημένο ρολόι της εκκλησίας θυμίζει σε όλους την ακριβή στιγμή που ο χρόνος πάγωσε για μια ολόκληρη πόλη καθώς και την ανάγκη της ιστορικής μνήμης απέναντι στη βαρβαρότητα.

 

Κ2———–

 

Η ατιμωρησία των υπεύθυνων

 

Παρά το γεγονός ότι η σφαγή των Καλαβρύτων αποτελεί ένα από τα πιο βάναυσα εγκλήματα πολέμου στην νεότερη ιστορία της Ελλάδας, ΚΑΝΕΝΑΣ από τους πρωταγωνιστές του συγκεκριμένου ολοκαυτώματος δεν οδηγήθηκε σε δίκη. Πιο αναλυτικά:

• Ο στρατηγός Καρλ φον Λε Ζουίρ πέθανε το 1954 αιχμάλωτος των Σοβιετικών.
• Ο ταγματάρχης Χανς Εμπερσμπέργκερ σκοτώθηκε στο Ανατολικό Μέτωπο.
• Ο υπολοχαγός Βίλιμπαντ Ακαμπχούμπερ έζησε στην Αυστρία έως το 1972 χωρίς να λογοδοτήσει για τίποτα.