Τα θαλάσσια πάρκα, ο προάγγελος της «Γαλάζιας πατρίδας»

Όλοι οι γνώστες της διεθνούς διπλωματίας εδώ και πολλά χρόνια είναι ξεκάθαροι στις αναλύσεις τους. Ο Ερντογάν ότι θέλει να κάνει, πρώτα το διαρρέει κι εν συνεχεία προχωρά μεθοδικά στην υλοποίηση των σχεδίων του. Επί της ουσίας ο Τούρκος πρόεδρος πρώτα μετράει τις αντιδράσεις κι εν συνεχεία με βάση τα συμφέροντα του, είτε θα κάνει κάποια βήματα πίσω, είτε θα επιταχύνει για την ολοκλήρωση των σχεδίων του.

Του Μιχάλη Κωτσάκου

Οπότε για να κόψεις τη φόρα στον Ερντογάν η λύση είναι μία. Να αντιδράσεις από την αρχή με σκληρό τρόπο σε όλα τα επίπεδα. Να νιώσει ότι δεν κάνεις πλάκα και ότι κρύβεις τις όποιες αδυναμίες σου, ενώ αναδεικνύεις την αχίλλεια πτέρνα του. Κάτι που δεν έκανε η ελληνική κυβέρνηση τα τελευταία επτά χρόνια. Αντί να δημιουργήσει ένα ασφυκτικό κλοιό γύρω από τον Ερντογάν επέλεξε την τακτική των ήρεμων νερών, η οποία δυστυχώς δεν προσέφερε τίποτα στη χώρα μας. Δεν της έλυσε κανένα απολύτως πρόβλημα.

Τουναντίον η «Συμφωνία των Αθηνών» ξέπλυνε τον Ερντογάν στην διεθνή κοινότητα. Ας μην ξεχνάμε ότι η απόφαση της Τουρκίας να διαφοροποιηθεί από όλα τα υπόλοιπα μέλη του ΝΑΤΟ στην αντιμετώπιση της Ρωσίας μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Οπότε παραμένει το ερώτημα ποιο ήταν τελικά το όφελος από την συμφωνία των ήρεμων υδάτων.

Εδώ και πολύ καιρό γνωρίζει η ελληνική κυβέρνηση ότι η Τουρκία ετοιμάζει τη νομοθέτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας». Όπως και η Τουρκία με το μόλις γνωστοποίησε τις προθέσεις της «Γαλάζιας Πατρίδας» μέτρησε τις αντιδράσεις. Όχι τις επίσημες από την Ελλάδα, οι οποίες δεν υπήρξαν, αλλά της διεθνούς κοινότητας. Και αφού είδε ο Ερντογάν ότι η Ελλάδα παραμένει προσηλωμένη στα «ήρεμα νερά» ξεκίνησε την υλοποίηση των σχεδίων του, τα οποία όλα καταλήγουν στον διαμερισμό του Αιγαίου, μέσω της «Γαλάζιας Πατρίδας», η οποία σύμφωνα με όλες τις πληροφορίες θα νομοθετηθεί τον Οκτώβριο. Δηλαδή σε μία περίοδος όπου ο Τραμπ θα ασχολείται με τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ και δεν θα έχει καμία απολύτως όρεξη να παρέμβει σε κάποια διένεξη Ελλάδας-Τουρκία. Το πιθανότερο είναι να πει την φράση «βρείτε τα», κάτι που βολεύει τον Ερντογάν και όχι την Ελλάδα. Εξάλλου η έννοια του διεθνούς δικαίου είναι λέξη που δεν ισχύει ούτε για τον πλανητάρχη, ούτε φυσικά για τον «σουλτάνο».

Το παραμύθι του περιβάλλοντος

Η Τουρκία, με δύο προεδρικά διατάγματα που φέρουν ημερομηνία 15 Αυγούστου και δημοσιεύθηκαν την επομένη στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, ανακήρυξε δύο μεγάλα «εθνικά θαλάσσια πάρκα»: ένα στο Βόρειο Αιγαίο και ένα στην περιοχή Fethiye–Kaş, απέναντι από το Καστελλόριζο.

Σε πρώτη ανάγνωση, πρόκειται για μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία. Στη δεύτερη ανάγνωση, όμως, βρίσκεται το ζήτημα. Αλλιώς, δεν θα είχε προκαλέσει τόση ανησυχία, ακόμη και στα κυβερνητικά στελέχη. Γιατί στο Αιγαίο ένας χάρτης προστασίας του περιβάλλοντος δεν είναι ποτέ ένας απλός χάρτης προστασίας του περιβάλλοντος. Είναι και ένας χάρτης παρουσίας. Και η Άγκυρα επιχειρεί τώρα να τον σχεδιάσει με τους δικούς της όρους.

Πολλοί θα αναρωτηθούν τι είναι τα θαλάσσια πάρκα; Ένα θαλάσσιο πάρκο είναι μια οριοθετημένη θαλάσσια περιοχή στην οποία ένα κράτος επιβάλλει συγκεκριμένους κανόνες προστασίας του οικοσυστήματος. Μπορεί να περιορίζεται η αλιεία, η αγκυροβολία, η ναυσιπλοΐα συγκεκριμένων τύπων πλοίων, η εξόρυξη, ή άλλες δραστηριότητες. Ο στόχος είναι περιβαλλοντικός. Δηλαδή η προστασία βιοποικιλότητας, θαλάσσιων οικοτόπων, ειδών και οικοσυστημάτων. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η περιοχή που χαρακτηρίζεται «πάρκο» βρίσκεται σε θάλασσα όπου με βάση το δίκαιο των θαλασσών αποτελεί μέρος του κυριαρχικού δικαιώματος του γείτονα. Τότε ένα περιβαλλοντικό μέτρο αποκτά και γεωπολιτική διάσταση. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει στο Αιγαίο.

Η Ελλάδα έκανε την πρώτη κίνηση

Η Αθήνα είχε κινηθεί πρώτη με τη δημιουργία δύο Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων, στο Ιόνιο και στο Αιγαίο, πέρυσι τον Ιούλιο, με το πάρκο του Αιγαίου να καλύπτει περίπου 9.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η ελληνική θέση ήταν σαφής. Τα πάρκα αφορούν περιοχές όπου η Ελλάδα ασκεί κυριαρχία και η δημιουργία τους αποτελεί άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Η Άγκυρα, τότε απάντησε ότι η ελληνική πρωτοβουλία δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα σε περιοχές που θεωρεί ότι συνδέονται με τις ευρύτερες ελληνοτουρκικές διαφορές. Και στη συνέχεια έκανε κάτι πολύ χαρακτηριστικό. Απάντησε με δικούς της χάρτες.

Ήδη από το καλοκαίρι του 2025 η Τουρκία είχε παρουσιάσει με κάθε επισημότητα τα όρια των δικών της σχεδιαζόμενων πάρκων. Οι τουρκικοί χάρτες επεκτείνονταν πέρα από τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας, μεταξύ Ίμβρου, Τενέδου, Λήμνου και Σαμοθράκης. Τώρα, έναν χρόνο αργότερα, η Άγκυρα πέρασε από τον σχεδιασμό στην επίσημη ανακήρυξη. Δηλαδή επί ένα και πλέον χρόνο γνωρίζαμε τα σχέδια της Τουρκίας. Ότι σχεδιάζει την χωροθέτηση των δύο θαλάσσιων πάρκων. Τι έκανε η ελληνική κυβέρνηση; Είχε σχεδιάσει τρόπους αντίδρασης εάν η Τουρκία υλοποιούσε την χωροθέτηση; Ή απλά κρύφτηκε πίσω από την ατάκα που επαναλαμβάνεται μονότονα όλη την εβδομάδα πως «η απόφαση της Τουρκίας δεν παράγει νομικά αποτελέσματα». Δηλαδή σε ένα κόσμο όπου οι ανατροπές ξεπερνούν και την φαντασία και οι ισχυρότερες χώρες στον πλανήτη (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα) έχουν γραμμένες στα παλαιότερα των υποδημάτων τους το διεθνές δίκαιο, εμείς εξακολουθούμε και κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλο μας. Ή καλύτερα θυμίζουμε την στρουθοκάμηλο. Το συμπαθές αυτό ζώο, όταν το κυνηγούν κρύβει το κεφάλι του στο χώμα και νομίζει ότι σώθηκε.

Η Τουρκία από τη στιγμή που δεν αναγνωρίζει το δίκαιο των θαλασσών θεωρεί πως ένα δικό της προεδρικό διάταγμα σε συνδυασμό με τη νομοθέτηση από τη Βουλή είναι πολύ πιο ισχυρό από το διεθνές δίκαιο. Γι’ αυτό και προχώρησε στο επόμενο βήμα. Το ένα πάρκο βρίσκεται στο Βόρειο Αιγαίο. Το άλλο απλώνεται σε μια τεράστια θαλάσσια περιοχή από το Fethiye μέχρι το Kaş – 21.706 τετραγωνικά χιλιόμετρα, σύμφωνα με τα τουρκικά στοιχεία. Η επιλογή της γεωγραφικής θέσης δεν είναι τυχαία. Το Καστελλόριζο αποτελεί εδώ και χρόνια ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της ελληνοτουρκικής διαφοράς στην Ανατολική Μεσόγειο.

Άρα, όταν ένας τεράστιος θαλάσσιος χώρος γύρω από την περιοχή εντάσσεται σε τουρκικό καθεστώς «εθνικού θαλάσσιου πάρκου», η Αθήνα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το ζήτημα μόνο ως περιβαλλοντική πολιτική.

Ο χάρτης είναι το μήνυμα

Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών υποστηρίζει ότι τα τουρκικά πάρκα εκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα και ότι, στον βαθμό που καλύπτουν διεθνή ύδατα ή περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, η τουρκική πράξη δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα. Με άλλα λόγια, η Τουρκία μπορεί να ονομάσει μια περιοχή «εθνικό πάρκο», αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αποκτά αυτομάτως δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες που δεν της ανήκουν.

Η Τουρκία δεν χρειάζεται να πείσει την Ελλάδα ότι ένας τουρκικός χάρτης αλλάζει από μόνος του το Διεθνές Δίκαιο. Διαμορφώνει διαδοχικές κρατικές πράξεις, χάρτες, και κανονιστικές αποφάσεις, οι οποίες με την πάροδο του χρόνου δημιουργούν την εικόνα ότι η Τουρκία ασκεί πολιτική και διοικητική παρουσία σε συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές. Αυτό είναι το περιβόητο fait accompli. Δηλαδή να δημιουργήσει ένα τετελεσμένο γεγονός.

Η Αθήνα από την πλευρά της ισχυρίζεται ότι ένα τέτοιο τετελεσμένο γεγονός δεν μπορεί να δημιουργηθεί. Η Άγκυρα όμως μπορεί να συνεχίσει να παράγει πράξεις που επιχειρούν να καταστήσουν τη δική της αντίληψη για τον θαλάσσιο χώρο «κανονικότητα». Και αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί από μια μεμονωμένη NAVTEX ή μια πολεμική φρεγάτα.

Και το σημαντικότερο με τα όσα γνωστοποιεί στην διεθνή κοινότητα θα έρθει μία στιγμή που οι μεγάλοι μπορεί να πουν ότι το Αιγαίο είναι μία ελληνοτουρκική διαφορά και να πιέζουν την Ελλάδα με την προτροπή «βρείτε τα». Οπότε μία ευρωτουρκική διαφορά (όπως επιθυμούμε εμείς να παραμείνει) να μετατραπεί σε καθαρά ελληνοτουρκική διαφορά, κάτι που θα επιτρέψει στον Ερντογάν να ανοίξει ακόμη και θέματα των Συνθηκών εκατό και πλέον χρόνων.

Δια της πλαγίας στη «Γαλάζια Πατρίδα»

Η Τουρκία, όπως είπαμε, έχει ήδη παρουσιάσει το δικό της θαλάσσιο χωτοταξικό σχεδιασμό από τον Απρίλιο του 2025. Αυτός ο σχεδιασμός κατατέθηκε στο IOC/UNESCO, πέρυσι το καλοκαίρι, καθιστώντας την τουρκική αντίληψη για τον θαλάσσιο χώρο διαθέσιμη σε διεθνές επίπεδο. Και η θαλάσσια χωροταξία είναι ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο, γιατί επιτρέπει σε ένα κράτος να δείξει πού προστατεύει, πού αλιεύει, πού σχεδιάζει δραστηριότητες, πού θεωρεί ότι έχει συμφέροντα, πού βλέπει τον θαλάσσιο χώρο του.

Και η Τουρκία εντάσσει πλέον τα θαλάσσια πάρκα μέσα σε αυτή τη μεγαλύτερη αρχιτεκτονική. Από την ελληνική πλευρά, αυτό πρέπει να διαβαστεί όχι ως μεμονωμένο περιβαλλοντικό μέτρο, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας χαρτογράφησης της τουρκικής αντίληψης για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Η ελληνική κυβέρνηση είχε το πλεονέκτημα της πρωτοβουλίας. Ανακοίνωσε τα δικά της θαλάσσια πάρκα, έβαλε το περιβάλλον στο επίκεντρο, και έδωσε στην Ε.Ε. ένα ισχυρό αφήγημα προστασίας της Μεσογείου. Αλλά η μεγάλη αδυναμία (όπως καταφανώς προκύπτει) ήταν η απόσταση μεταξύ πολιτικής ανακοίνωσης και επιχειρησιακής ή διοικητικής εφαρμογής.

Τι μπορεί να κάνει τώρα η Τουρκία

Το επόμενο διάστημα θα χρειαστεί μεγάλη προσοχή, καθώς η Τουρκία θα κινηθεί σε μία σταδιακή επιχειρησιακή αξιοποίησης. Ποια μπορεί να είναι τα εργαλεία ή τα όπλα της;

1. Έρευνες και επιστημονικές δραστηριότητες. Κάθε τέτοια δραστηριότητα θα δημιουργεί ένα νέο επεισόδιο ερμηνείας.
2. Παρουσία ακτοφυλακής και ναυτικού. Όχι απαραίτητα για σύγκρουση, αλλά για συνοδεία, επιτήρηση και συμβολική παρουσία. Άρα η ελληνική πλευρά θα κληθεί να αποφασίσει αν θα την αντιμετωπίζει ως περιβαλλοντική δραστηριότητα ή ως ζήτημα κυριαρχικών δικαιωμάτων.
3. Νέες NAVTEX και NOTAM. Η έκδοση ανακοινώσεων για επιστημονικές έρευνες, περιβαλλοντικές αποστολές, ή δραστηριότητες μέσα στις συγκεκριμένες περιοχές μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα μάχη χαρτών και ανακοινώσεων.
4. Διεθνοποίηση. Η Άγκυρα θα επιχειρήσει να εμφανίσει τις δράσεις της όχι ως αντιπαράθεση με την Ελλάδα, αλλά ως εφαρμογή περιβαλλοντικής πολιτικής και προστασίας της θάλασσας. Πρόκειται για μία έξυπνη διπλωματία, καθώς μεταφέρει τη συζήτηση από το «ποιος έχει δικαιώματα εδώ;» στο «γιατί η Ελλάδα αντιδρά σε ένα περιβαλλοντικό πάρκο;»

 

Το επικίνδυνο σενάριο δεν είναι απαραίτητα μια μεγάλη στρατιωτική κρίση. Είναι τ5ον ερχόμενο Οκτώβριο η Τουρκία να νομοθετήσει την «Γαλάζια Πατρίδα» και να θέσει το ερώτημα στην διεθνή κοινότητα, ότι έχει δικαιώματα στο μισό Αιγαίο. Όπου αυτός είναι ο πραγματικός στόχος του Ερντογάν. Η Τουρκία έχει αρχίσει να κινείται πιο συστηματικά στον χώρο των χαρτών, της θαλάσσιας χωροταξίας, της περιβαλλοντικής πολιτικής και της διοικητικής παρουσίας. Το επικίνδυνο σενάριο είναι η τακτική που ακολουθεί η ελληνική κυβέρνηση. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Γιώργος Γεραπετρίτης επιμένουν στην στρατηγική ότι επειδή μια τουρκική πράξη δεν έχει από μόνη της νομική ισχύ, δεν χρειάζεται ενεργή ελληνική απάντηση.

Το Αιγαίο του 2026 δεν είναι το Αιγαίο των προηγούμενων δεκαετιών. Η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο το σύμπλεγμα νησιά, υφαλοκρηπίδα, χωρικά ύδατα, FIR, NAVTEX. Το επόμενο εξάμηνο θα προστεθούν και άλλοι παράγοντες, όπως ενέργεια, καλώδια, θαλάσσια πάρκα, περιβάλλον, θαλάσσια χωροταξία, έρευνα, αλιεία, υποδομές.

Οι περισσότεροι αναλυτές επιμένουν ότι η Τουρκία δεν θα προχωρήσει «άγαρμπα». Αναμφίβολα όμως, σταδιακά, θα γίνουν κινήσεις που θα συνδεθούν τα πάρκα με την τουρκική θαλάσσια χωροταξία; Πιθανότατα θα χρησιμοποιηθούν NAVTEX, ίσως και ερευνητικά σκάφη εντός των ζωνών.

Και η Ελλάδα δεν μπορεί να απαντά μόνο με φρεγάτες. Θα χρειαστεί να διαμορφώσει το δικό της μίγμα πολιτικής με διπλωματία, Ευρωπαϊκή κινητοποίηση και διεθνή νομική τεκμηρίωση. Πρώτα απ’ όλα όμως θα πρέπει να προχωρήσει στην ενεργοποίηση της ελληνικής θαλάσσιας χωροταξίας και την πραγματική εφαρμογή των ελληνικών θαλάσσιων πάρκων. Ευκαιρίες τις οποίες έχασε το προηγούμενο 12μηνο και που όπως όλα δείχνουν, η προεκλογική περίοδος θα τα καθυστερήσει περαιτέρω.

Και το σημαντικότερο να σταματήσει αυτή την εμμονή με τα ήρεμα νερά. Ειδικά όταν το τελευταίο διάστημα έχουν αυξηθεί οι παραβιάσεις πάνω από το Αιγαίο, όπου έχουν διεξαχθεί και εικονικές αερομαχίες.